Τρία άτομα πέθαναν σε κρουαζιερόπλοιο στον Ατλαντικό μέσα σε τρεις εβδομάδες τον Μάιο. Πέντε επιβεβαιωμένα κρούσματα ιού hantavirus έχουν εντοπιστεί στο MV Hondius.
Η ασθένεια χτύπησε γρήγορα. Πυρετός, γαστρεντερικά συμπτώματα, πνευμονία, αναπνευστική δυσχέρεια, σοκ. Ένας ασθενής σε κρίσιμη κατάσταση. Ένας άλλος απομακρύνθηκε από το πλοίο με ασθενοφόρο. Το σπάνιο στέλεχος του χανταϊού των Άνδεων, που επιβεβαιώθηκε στις 6 Μαΐου, είναι γνωστό για κάτι που προκαλεί τρόμο: Μπορεί να εξαπλωθεί από άτομο σε άτομο.
Ωστόσο, οι επιδημιολόγοι δεν πανικοβάλλονται. Δεν θα υπάρξουν lockdown, απαγορεύσεις ταξιδιών, προειδοποιήσεις για μια πανδημία που αναμένεται. Η ασθένεια που σκότωσε μεταξύ 30 και 60% όσων μολύνθηκαν σε προηγούμενα ξεσπάσματα δεν μπορεί να προκαλέσει παγκόσμια κρίση. Η ακραία θνησιμότητα του Hantavirus είναι ο περιορισμός του.
«Η δυναμική της πανδημίας αφορά κυρίως την αρχιτεκτονική μετάδοσης, όχι τη θνησιμότητα», δήλωσε στο Newsweek ο Amesh Adalja, ανώτερος ερευνητής στο Κέντρο Ασφάλειας Υγείας Johns Hopkins. «Η βιολογία που προκαλεί τις πανδημίες είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα παθογόνο μετατοπίζεται μεταξύ των ανθρώπων — όχι το πόσο τους αρρωσταίνει».
Ο Thomas G. Ksiazek, ιολόγος με εκτεταμένη εμπειρία στην παρακολούθηση αναδυόμενων μολυσματικών ασθενειών, επιβεβαίωσε την εκτίμηση αυτή. «Αυτός ο ιός δεν είναι καινούργιος στον κόσμο», δήλωσε στο Newsweek. «Αν επρόκειτο να γίνει επιδημία, θα είχε συμβεί πριν από πολύ καιρό».
Όταν το ξέσπασμα στο κρουαζιερόπλοιο έγινε πρωτοσέλιδο, η ανησυχία του κοινού κορυφώθηκε. Οι άνθρωποι στο διαδίκτυο έκαναν εικασίες για τον κίνδυνο πανδημίας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισαν φόβους. Αλλά ο μηχανισμός για τον οποίο ανησυχούν οι ειδικοί κατά την αξιολόγηση της απειλής πανδημίας δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με το πόσο θανατηφόρος είναι ένας ιός.
Έχει να κάνει με το αν οι άνθρωποι μπορούν να τον μεταδώσουν πριν αρρωστήσουν τόσο πολύ, που να σταματήσουν να κινούνται.
«Δεν είναι το ποσοστό θνησιμότητας που έχει σημασία για την πιθανότητα πανδημίας, αλλά η ικανότητα μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων», δήλωσε στο Newsweek ο Bill Hanage, επιδημιολόγος στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Χάρβαρντ. «Εάν η μετάδοση συμβεί αρκετά αποτελεσματικά πριν οι άνθρωποι αρρωστήσουν σοβαρά, τότε υπάρχουν πολύ λίγοι περιορισμοί στη μολυσματικότητα».
Ο Hantavirus αποτυγχάνει καταστροφικά σε αυτό το τεστ. Ο ιός των Άνδεων, το μόνο στέλεχος που μεταδίδεται από τον άνθρωπο μεταξύ περίπου 50 ειδών ιού hantavirus, έχει τόσο κακή απόδοση που ακόμη και σε ένα πλοίο με εκατοντάδες ανθρώπους σε στενούς χώρους – ένα χειρότερο σενάριο για την εξάπλωση της νόσου – η μετάδοση παρέμεινε σπάνια και περιοριζόταν σε άτομα με την πιο στενή επαφή.
«Το κλειδί για τη μετάδοση είναι η αποβολή του ιού στην προσυμπτωματική και ασυμπτωματική φάση», δήλωσε στο Newsweek ο Vincent Racaniello, καθηγητής Μικροβιολογίας και Ανοσολογίας Higgins στο Πανεπιστήμιο Columbia. «Η γρίπη και ο SARS-CoV-2 είναι πολύ καλοί σε αυτό. Για τον hantavirus, το φράγμα είναι η αποτελεσματική μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο», πρόσθεσε.
Ο hantavirus δεν εξαπλώνεται εύκολα και δεν εξαπλώνεται πριν οι άνθρωποι εμφανίσουν συμπτώματα. Για τους περισσότερους μολυσμένους, ο ιός επωάζεται για ημέρες ή εβδομάδες – έως και οκτώ εβδομάδες σε ορισμένες περιπτώσεις – πριν ξεκινήσουν τα συμπτώματα. Μόλις εμφανιστούν τα συμπτώματα, οι άνθρωποι αρρωσταίνουν γρήγορα.
«Τα παθογόνα με το μεγαλύτερο δυναμικό πανδημίας συχνά επιτρέπουν στους ανθρώπους να παραμένουν κινητικοί και κοινωνικά συνδεδεμένοι κατά τη διάρκεια της μολυσματικής περιόδου», δήλωσε στο Newsweek η Zoe Weiss, διευθύντρια μικροβιολογίας στο Ιατρικό Κέντρο Tufts. «Ο COVID-19, για παράδειγμα, μπορεί να εξαπλωθεί πριν από την έναρξη των συμπτωμάτων και από άτομα με ήπια ή ελάχιστα συμπτωματική λοίμωξη, γεγονός που καθιστά τον περιορισμό πολύ δύσκολο».
Ο hantavirus είναι το αντίθετο.
Ο Μαρκ Λίπσιτς, καθηγητής ιατρικής και βιολογίας στο Στάνφορντ και επιδημιολόγος μολυσματικών ασθενειών, δήλωσε στο Newsweek ότι ενώ η επιδημία του κρουαζιερόπλοιου απαιτεί προσοχή, ο ιός έχει θεμελιώδεις περιορισμούς. «Είναι πολύ δύσκολο να μεταδοθεί από το ένα άτομο στο άλλο», είπε ο Λίπσιτς.
Εδώ είναι που η θνησιμότητα γίνεται ένα απροσδόκητο πλεονέκτημα για τον περιορισμό του ιού. Αλλά η σχέση δεν είναι απλή. Η γρήγορη θανάτωση ενός ξενιστή δεν αποτρέπει αυτόματα την εξάπλωση – ο Έμπολα σκοτώνει το 50 έως 70% των μολυσμένων και εξαπλώνεται μέσω του αίματος και των σωματικών υγρών, φτάνοντας σε άτομα που τείνουν προς τον θάνατο.
Ο πραγματικός περιορισμός προέρχεται από το πότε ο ιός είναι πιο μεταδοτικός και πώς τα συμπτώματα επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά.
«Η θνησιμότητα από μόνη της δεν σταματά την εξάπλωση», δήλωσε ο Βάις στο Newsweek. «Ένας εξαιρετικά θανατηφόρος ιός μπορεί να προκαλέσει σοβαρά ξεσπάσματα εάν μεταδοθεί αρκετά αποτελεσματικά. Η υψηλή θνησιμότητα μπορεί να μειώσει το δυναμικό πανδημίας όταν η σοβαρή ασθένεια περιορίζει τον χρόνο που οι άνθρωποι παραμένουν κινητικοί και κοινωνικά συνδεδεμένοι ενώ είναι μολυσματικοί».
Για τον ιό Χαντάι, η σοβαρή ασθένεια εμφανίζεται γρήγορα. Ένας ασθενής επωάζεται για εβδομάδες με ελάχιστα συμπτώματα και στη συνέχεια καταρρέει σε αναπνευστική ανεπάρκεια μέσα σε λίγες μέρες. Το χρονοδιάγραμμα είναι σκληρό αλλά σύντομο.
«Για πολλές από αυτές τις πολύ σοβαρές και θανατηφόρες λοιμώξεις, οι ασθενείς είναι πιο μεταδοτικοί όταν είναι ήδη πολύ άρρωστοι», δήλωσε η Weiss στο Newsweek. «Σε αυτό το σημείο, είναι λιγότερο πιθανό να ταξιδεύουν, να εργάζονται, να πηγαίνουν σχολείο ή να αλληλεπιδρούν με άτομα σε δημόσιους χώρους. Η νοσηλεία, τα αναπνευστικά προβλήματα, η κόπωση – όλα μειώνουν την κίνηση και διακόπτουν αυτό που ονομάζουμε αλυσίδες μετάδοσης».
Συγκρίνετε αυτό με τη γρίπη, η οποία σκοτώνει πολύ λιγότερους ανθρώπους αλλά μεταδίδεται εύκολα. «Η γρίπη σε κάνει να νιώθεις πολύ άσχημα, αλλά σπάνια είναι θανατηφόρα», δήλωσε στο Newsweek η Angie Luis, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πρόγραμμα Βιολογίας Άγριας Ζωής στο Πανεπιστήμιο της Μοντάνα. «Είναι αρκετά λοιμογόνος για να σε κάνει να βήχεις και να φτερνίζεσαι, και αυτό βοηθά τον ιό να μεταδοθεί. Αλλά συνήθως δεν είναι αρκετά λοιμογόνος για να σε σκοτώσει, επειδή αυτό θα μείωνε την ικανότητα του ιού – την ικανότητά του να μεταδίδεται».
Ο Hantavirus επιτυγχάνει μια διαφορετική ισορροπία. Είναι αρκετά θανατηφόρος για να ακινητοποιήσει τους ανθρώπους πριν μπορέσουν να τον μεταδώσουν ευρέως. Δεν είναι αρκετά μεταδοτικός για να ξεπεράσει αυτή την αδυνατότητα μέσω της προσυμπτωματικής εξάπλωσης.
«Οι άνθρωποι είναι παράπλευρες απώλειες», δήλωσε ο Luis στο Newsweek για τον hantavirus. «Αυτή τη στιγμή, οι hantavirus δεν είναι προσαρμοσμένοι να μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων. Είναι προσαρμοσμένοι να μεταδίδονται μεταξύ των τρωκτικών που τους φιλοξενούν».
Το ξέσπασμα του κρουαζιερόπλοιου καταδεικνύει αυτήν την αρχή. Σχεδόν 150 άνθρωποι έζησαν σε ακραία εγγύτητα για εβδομάδες. Κλειστά δωμάτια, ανακυκλωμένος αέρας, κοινόχρηστες επιφάνειες, οικείοι χώροι. Αν ο hantavirus ήταν ένας αναπνευστικός ιός που εξαπλωνόταν πριν οι άνθρωποι εμφανίσουν συμπτώματα – αν ήταν, ας πούμε, ιλαρά – θα είχε διαλύσει αυτό το πλοίο. Αντ’ αυτού, εμφανίστηκαν πέντε κρούσματα μεταξύ 150 ατόμων και η μετάδοση απαιτούσε «πολύ στενή και παρατεταμένη επαφή», σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ).
«Ακόμα και η εκδοχή του hantavirus των Άνδεων είναι πολύ αναποτελεσματική στην εξάπλωσή της που απαιτεί στενή και παρατεταμένη επαφή», δήλωσε ο Adalja στο Newsweek. «Το δυναμικό πανδημίας αφορά κυρίως την αρχιτεκτονική μετάδοσης, όχι τη θνησιμότητα».
Τι θα έπρεπε να αλλάξει
Το ερώτημα που κρατά τους επιδημιολόγους σε εγρήγορση – αν και όχι σε ανησυχία – είναι τι θα έπρεπε να συμβεί για να εξελιχθεί ο hantavirus σε μια πραγματική πανδημική απειλή.
Η απάντηση τους ανησυχεί περισσότερο από τον ίδιο τον ιό: Θα έπρεπε να γίνει πιο αποτελεσματικά μεταδοτικός. Και αυτό πιθανότατα θα απαιτούσε πολλαπλές συντονισμένες εξελικτικές αλλαγές.
«Μπορεί να προκύψουν μεταλλάξεις που μπορούν να ξεπεράσουν αυτήν την αναποτελεσματική μετάδοση», δήλωσε ο Racaniello στο Newsweek. «Αυτό μας φοβίζει για τη γρίπη H5N1. Κανείς δεν μπορεί να σας πει αν αυτό θα συμβεί ή όχι. Θα μπορούσε η περιορισμένη ανθρώπινη μετάδοση που βλέπουμε στο κρουαζιερόπλοιο να είναι αρκετή για να επιλέξει την αποτελεσματική ανθρώπινη μετάδοση».
Ο κίνδυνος είναι πραγματικός θεωρητικά. Η εξέλιξη επιλέγει χαρακτηριστικά που βοηθούν στην εξάπλωση ενός ιού. Εάν η μετάδοση από τον άνθρωπο ξαφνικά γινόταν πλεονεκτική για τον ιό – ας πούμε, μέσω μιας τυχαίας μετάλλαξης που αύξησε την αναπνευστική αποβολή – η φυσική επιλογή θα μπορούσε να ευνοήσει παραλλαγές με αυτό το χαρακτηριστικό.
Αλλά ο ιός Hantavirus θα αντιμετώπιζε αντιξοότητες που αντιμετωπίζουν λιγότεροι ιοί.
«Ο Hantavirus θα έπρεπε να κάνει ένα μεγάλο εξελικτικό άλμα για να γίνει απειλή πανδημίας», δήλωσε η Weiss στο Newsweek. «Θα έπρεπε να εξελιχθεί για να εξαπλωθεί πιο αποτελεσματικά από άτομο σε άτομο, πιθανότατα μέσω αναπνευστικής μετάδοσης. Αυτό πιθανότατα θα απαιτούσε πολλαπλές συντονισμένες αλλαγές που θα επηρέαζαν τον τρόπο με τον οποίο ο ιός εισέρχεται στα ανθρώπινα κύτταρα, αναπαράγεται στον ανθρώπινο ιστό και αποφεύγει τις πρώιμες ανοσολογικές άμυνες. Ο Hantavirus δεν εξαπλώνεται επί του παρόντος αρκετά καλά μεταξύ των ανθρώπων ώστε αυτό να είναι μια εύκολη ή πιθανή εξελικτική πορεία. Αυτό δεν είναι κάτι που οι ειδικοί πιστεύουν ότι είναι κοντά στο να συμβεί».
Ο ιός είναι ένα παθογόνο τρωκτικών. Η βιολογία του είναι βελτιστοποιημένη για τη ζωή σε ποντίκια και αρουραίους, όχι σε ανθρώπινους αεραγωγούς. Η αποτελεσματική προσαρμογή στην ανθρώπινη μετάδοση θα απαιτούσε όχι μόνο μία μετάλλαξη, αλλά μια σειρά από κυτταρικές αλλαγές – το είδος του μεγάλου εξελικτικού άλματος που απαιτεί χρόνο και πολλές ευκαιρίες για να δράσει η φυσική επιλογή.
«Το εμπόδιο είναι τεράστιο», δήλωσε ο Λούις στο Newsweek. «Χρειάζονται πολλές, πολλές ανθρώπινες μολύνσεις και ευκαιρίες για μετάλλαξη και επιλογή. Αυτό που θα προκαλούσε περισσότερο άγχος είναι αν η μετάδοση στον φυσικό ξενιστή τύχει να ευνοείται από ιικές ιδιότητες που ευνοούν επίσης τη μετάδοση μεταξύ των ανθρώπων. Αυτό θα αύξανε τον αριθμό των ευκαιριών προσαρμογής στους ανθρώπους. Αλλά αυτό είναι εικασία».